İşten Çıkarılan İşçinin Hakları: Kıdem, İhbar ve İşe İade

İşten çıkarılmak, çoğu zaman hem maddi hem manevi açıdan zor bir süreçtir. Bu dönemde atılan aceleci adımlar ya da imzalanan belgeler, sonradan telafisi güç hak kayıplarına yol açabilir. Aşağıda, iş sözleşmesi işverence sona erdirilen işçinin bilmesi gereken temel hakları ve süreleri özetledik.

Önce fesih bildirimini inceleyin

İşveren, iş sözleşmesini feshettiğini yazılı olarak bildirmelidir. Bildirimde fesih tarihi ve sebebi önemlidir; çünkü hangi haklara sahip olduğunuz büyük ölçüde fesih sebebine bağlıdır. İşverenin SGK’ya bildirdiği işten çıkış kodu da işsizlik ödeneği ve tazminatlar bakımından önem taşır; ancak işverenin belirli bir kodu seçmesi, o sebebin gerçekten var olduğunu tek başına ispat etmez.

Kıdem tazminatı

Aynı işverene bağlı olarak en az bir yıl çalışmış işçi, sözleşmesinin işverence ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık gibi haklı bir neden olmaksızın feshedilmesi hâlinde kıdem tazminatına hak kazanır. Tazminat, çalışılan her tam yıl için 30 günlük ücret üzerinden hesaplanır; bir yıldan artan süreler için oranlama yapılır. Hesapta yalnızca çıplak ücret değil, yol ve yemek yardımı gibi düzenli ödemeler de dikkate alınır (giydirilmiş ücret); tazminat yasal tavanla sınırlıdır.

İşçinin kendisi istifa ederse kural olarak kıdem tazminatı alamaz. Ancak ücretin ödenmemesi, sigortanın eksik bildirilmesi, işyerinde yıldırma (mobbing) gibi haklı nedenlerle yapılan fesihlerde; askerlik, emeklilik için gerekli şartların tamamlanması ve kadın işçinin evlenmeden itibaren bir yıl içinde ayrılması hâllerinde kıdem tazminatı ödenir.

İhbar tazminatı

Belirsiz süreli iş sözleşmesini fesheden taraf, karşı tarafa önceden bildirimde bulunmak zorundadır. Bildirim süreleri işçinin kıdemine göre şöyledir:

• 6 aydan az çalışmada 2 hafta,
• 6 ay ile 1,5 yıl arasında 4 hafta,
• 1,5 yıl ile 3 yıl arasında 6 hafta,
• 3 yıldan fazla çalışmada 8 hafta.

İşveren bu sürelere uymadan sözleşmeyi feshederse, bildirim süresine ait ücret tutarında ihbar tazminatı öder.

Diğer alacaklar

Fesih hâlinde tazminatların yanı sıra şu alacaklar da gündeme gelir:

• Kullanılmayan yıllık izin ücreti: Sözleşme sona erdiğinde kullanılmamış izin günlerinin ücreti ödenir.
• Fazla çalışma ücreti: Haftalık 45 saati aşan çalışmalar yüzde elli zamlı ödenir.
• Hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ücretleri,
• Ödenmemiş ücretler ve primler.

İşe iade: süreler çok kısa

Otuz veya daha fazla işçi çalıştıran bir işyerinde, en az altı aylık kıdemi bulunan ve belirsiz süreli sözleşmeyle çalışan işçi iş güvencesinden yararlanır. Böyle bir işçinin sözleşmesi ancak işçinin yeterliliğinden, davranışlarından ya da işletmenin gereklerinden kaynaklanan geçerli bir nedenle feshedilebilir; davranış ya da verimle ilgili nedenlerde işçinin savunması alınmalıdır.

Feshin geçersiz olduğunu düşünen işçi, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurmalıdır. Arabuluculukta anlaşma sağlanamazsa son tutanaktan itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılır. Mahkeme feshin geçersizliğine karar verirse işveren işçiyi işe başlatmak zorundadır; başlatmazsa 4 ilâ 8 aylık ücret tutarında işe başlatmama tazminatı öder. Ayrıca boşta geçen süre için en çok 4 aylık ücret ve diğer haklar ödenir. İşçinin kesinleşen karar üzerine on iş günü içinde işverene başvurması gerektiği unutulmamalıdır.

İbraname imzalamadan önce

İşten ayrılırken işçiye “tüm alacaklarımı aldım” anlamına gelen bir ibraname imzalatılması sık rastlanan bir durumdur. Kanuna göre işçinin işverenden alacağına ilişkin ibra sözleşmesi ancak belirli şartlarla geçerlidir: Yazılı olmalı, sözleşmenin sona ermesinden itibaren en az bir ay geçmiş olmalı, alacağın türü ve miktarı açıkça belirtilmeli ve ödeme gerçek tutarıyla, banka aracılığıyla yapılmalıdır. Bu şartları taşımayan ibranameler geçersizdir; yine de imzalamadan önce bir avukata danışmak en doğrusudur.

İşsizlik ödeneği

Kendi istek ve kusuru dışında işsiz kalan sigortalı, son üç yıl içinde yeterli prim gün sayısı ve fesihten önceki son 120 gün kesintisiz çalışma gibi şartları taşıyorsa işsizlik ödeneği alabilir. Başvurunun, iş sözleşmesinin sona ermesinden itibaren 30 gün içinde İŞKUR’a yapılması gerekir; gecikilen süre ödenek süresinden düşülür.

Zamanaşımı ve deliller

Kıdem, ihbar ve yıllık izin ücretleri ile diğer işçilik alacaklarında zamanaşımı süresi 5 yıldır. Ancak süre uzun görünse de deliller zamanla kaybolabilir: Bordroların, banka kayıtlarının, giriş–çıkış verilerinin ve yazışmaların bir kopyasını saklamanız, tanık olabilecek çalışma arkadaşlarınızın iletişim bilgilerini not etmeniz önemlidir. Unutmayın, işçilik alacakları için dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur.

Sık sorulan sorular